📖 अध्याय 10: वाङ्मनःप्राणस्वरूपम्

(क) अन्नस्य कीदृशः भागः मनः?
उत्तरम्: अणिष्ठः

(ख) मथ्यमानस्य दध्नः अणिष्ठः भागः किं भवति?
उत्तरम्: सर्पिः

(ग) मनः कीदृशं भवति?
उत्तरम्: अन्नमयम्

(घ) तेजोमयी का भवति?
उत्तरम्: वाक्

(ङ) पाठेऽस्मिन् आरुणिः कम् उपदिशति?
उत्तरम्: श्वेतकेतुम्

(च) "वत्स! चिरञ्जीव" इति कः वदति?
उत्तरम्: आरुणिः

(छ) अयं पाठः कस्याः उपनिषदः संगृहीतः?
उत्तरम्: छान्दोग्योपनिषदः

(क) श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं कस्य स्वरूपस्य विषये पृच्छति?
उत्तरम्: श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं मनसः स्वरूपस्य विषये पृच्छति।

(ख) आरुणिः प्राणस्वरूपं कथं निरूपयति?
उत्तरम्: आरुणिः प्राणस्वरूपं निरूपयति यत् पीतानाम् अपां योऽणिष्ठः स प्राणः। प्राणः आपोमयः भवति।

(ग) मानवानां चेतांसि कीदृशानि भवन्ति?
उत्तरम्: यादृशम् अन्नादिकं मानवः गृह्णाति तादृशमेव तस्य चेतांसि भवन्ति।

(घ) सर्पिः किं भवति?
उत्तरम्: मथ्यमानस्य दध्नः योऽणिमा स कथ्यं समुदीषति तत् सर्पिः भवति।

(ङ) आरुणेः मतानुसारं मनः कीदृशं भवति?
उत्तरम्: आरुणेः मतानुसारं मनः अन्नमयं भवति।

'अ' स्तम्भः	'ब' स्तम्भः
मनः	अन्नमयम्
प्राणः	आपोमयः
वाक्	तेजोमयी

(क) गरिष्ठः × अणिष्ठः
(ख) अधः × ऊर्ध्वम्
(ग) एकवारम् × भूयोऽपि
(घ) अनधीतम् × अधीतम्
(ङ) किञ्चित् × सर्वम्

(क) श्रु + तुमुन् = श्रोतुम्
(ख) चन्द् + तुमुन् = चन्दितुम्
(ग) पठ् + तुमुन् = पठितुम्
(घ) कृ + तुमुन् = कर्तुम्
(ङ) वि + ज्ञा + तुमुन् = विज्ञातुम्
(च) वि + आ + ख्या + तुमुन् = व्याख्यातुम्

(क) अहं किञ्चित् प्रष्टुम् इच्छामि। (इच्छ् - लट्लकारे)
(ख) मनः अन्नमयम् भवति। (भू - लट्लकारे)
(ग) सावधानं शृणु। (श्रु - लोट्लकारे)
(घ) तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु। (अस् - लोट्लकारे)
(ङ) श्वेतकेतुः आरुणिं शिष्यः आसीत्। (अस् - लड्लकारे)

(क) अहं शिष्याय उपदिशामि।
(ख) अहं गुरवे प्रणमामि।
(ग) अहं शिष्याय आज्ञापयामि।
(घ) अहं गुरुं पृच्छामि।
(ङ) अहं तत्त्वम् अवगच्छामि।

(क) अशितस्य + अन्नस्य = अशितस्यान्नस्य
(ख) इति + अपि + अवधार्यम् = इत्यप्यवधार्यम्
(ग) का + इयम् = केयम्
(च) नौ + अधीतम् = नावधीतम्
(ङ) भवति + इति = भवतीति

(i) मथ्यमानस्य दध्नः अणिमा ऊर्ध्वं समुदीषति।
प्रश्नः: कस्य अणिमा ऊर्ध्वं समुदीषति?

(ii) भवता घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्।
प्रश्नः: केन घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्?

(iii) आरुणिम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते।
प्रश्नः: कम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते?

(iv) श्वेतकेतुः वाग्विषये पृच्छति।
प्रश्नः: श्वेतकेतुः कस्मिन् विषये पृच्छति?

सारांशः:
१. श्वेतकेतुः आरुणिं मनसः प्राणस्य वाचश्च स्वरूपं पृच्छति।
२. आरुणिः उपदिशति यत् अन्नस्य अणिष्ठः भागः मनः भवति, जलस्य अणिष्ठः भागः प्राणः भवति, तेजसः अणिष्ठः भागः वाक् भवति।
३. मनः अन्नमयं, प्राणः आपोमयः, वाक् च तेजोमयी भवति।
४. यादृशम् अन्नं मानवः खादति तादृशमेव तस्य मनः भवति।
५. एतत् सर्वं हृदयेन अवधारणीयम्।