📖 अध्याय 4: सूक्तिमौक्तिकम्

(क) वित्ततः क्षीणः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: अक्षीणः

(ख) कस्य प्रतिकूलानि कार्याणि परेषां न समाचरेत्?
उत्तरम्: आत्मनः

(ग) कुत्र दरिद्रता न भवेत्?
उत्तरम्: वचने

(घ) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति?
उत्तरम्: फलानि

(ङ) का पुरा लघ्वी भवति?
उत्तरम्: सज्जनानां मैत्री

(क) यत्नेन किं रक्षेत् वित्तं वृत्तं वा?
उत्तरम्: यत्नेन वृत्तं रक्षेत्।

(ख) अस्माभिः कीदृशम् आचरणं न कर्तव्यम्?
उत्तरम्: अस्माभिः आत्मनः प्रतिकूलानि कार्याणि परेषां न समाचरेत्।

(ग) जन्तवः केन तुष्यन्ति?
उत्तरम्: जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति।

(घ) सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति?
उत्तरम्: सज्जनानां मैत्री पुरा लघ्वी पश्चात् च वृद्धिमती भवति।

(ङ) सरोवराणां हानिः कदा भवति?
उत्तरम्: येषां सरोवराणां मरालैः सह विप्रयोगः भवति तेषां हानिः भवति।

‘क’ स्तम्भः (विशेषणानि)	‘ख’ स्तम्भः (विशेष्याणि)
(क) आस्वाद्यतोयाः	(3) नद्यः
(ख) गुणयुक्तः	(4) दरिद्रः
(ग) दिनस्य पूर्वाद्धिभिन्ना	(2) सज्जनानां मैत्री
(घ) दिनस्य पराद्धिभिन्ना	(1) खलानां मैत्री

(क) आरम्भगुर्वीं क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वाद्धिरपराद्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्॥
आशयः (हिन्दी): दुष्टों की मित्रता आरम्भ में बड़ी होती है, फिर धीरे-धीरे क्षय होती जाती है। सज्जनों की मित्रता पहले छोटी होती है, बाद में बढ़ती जाती है। दोनों की मित्रता दिन के पूर्वार्ध और अपरार्ध की छाया की तरह भिन्न-भिन्न होती है।

(ख) प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
आशयः (हिन्दी): प्रिय वाणी बोलने से सभी प्राणी सन्तुष्ट होते हैं। इसलिए सदा प्रिय वाणी ही बोलनी चाहिए। वाणी में कभी दरिद्रता (कंजूसी) नहीं होनी चाहिए।

(क) वक्तव्यम्, कर्तव्यम्, सर्वस्वम्, हन्तव्यम्।
(ख) यत्नेन, वचने, प्रियवाक्यप्रदानेन, मरालेन।
(ग) श्रूयताम्, अवधार्यताम्, धनवताम्, क्षम्यताम्।
(घ) जन्तवः, नद्यः, विभूतयः, परितः।

(क) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति।
प्रश्नः: कस्मात् क्षीणः हतः भवति?

(ख) धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा अवधार्यताम्।
प्रश्नः: किं श्रुत्वा अवधार्यताम्?

(ग) वृक्षाः फलं न खादन्ति।
प्रश्नः: के फलं न खादन्ति?

(घ) खलानाम् मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।
प्रश्नः: केषां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति?

(क) नद्यः आस्वाद्यतोयाः सन्ति। → नद्यः आस्वाद्यतोयाः सन्तु।

(ख) सः सदैव प्रियवाक्यं वदति। → सः सदैव प्रियवाक्यं वदतु।

(ग) त्वं परेषां प्रतिकूलानि न समाचरसि। → त्वं परेषां प्रतिकूलानि न समाचर।

(घ) ते वृत्तं यत्नेन संरक्षन्ति। → ते वृत्तं यत्नेन संरक्षन्तु।

(ङ) अहं परोपकाराय कार्यं करोमि। → अहं परोपकाराय कार्यं करवाणि।