Back to Class 9 Sanskrit
कक्षा 9 संस्कृत – शेमुषी भाग 1

📖 अध्याय 5: भ्रान्तो बालः

NCERT समाधान - सभी प्रश्नों के हल संस्कृत में। CBSE और RBSE बोर्ड के लिए।

स्रोत: संस्कृत-प्रौढपाठावली

अभ्यासः (प्रश्न-उत्तर)

1. एकपदेन उत्तरं लिखत –
(क) कः तन्द्रालुः भवति?
उत्तरम्: बालकः

(ख) बालकः कुत्र व्रजन्तं मधुकरम् अपश्यत्?
उत्तरम्: उद्याने

(ग) के मधुसंग्रहव्यग्राः अभवन्?
उत्तरम्: मधुकराः

(घ) चटकः कया तृणशलाकादिकम् आददाति?
उत्तरम्: चञ्च्वा

(ङ) चटकः कस्य शाखायां नीडं रचयति?
उत्तरम्: वृक्षस्य

(च) बालकः कीदृशं श्वानं पश्यति?
उत्तरम्: पलायमानम्

(छ) श्वा कीदृशे दिवसे पर्यटति?
उत्तरम्: उष्णे
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –
(क) बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्?
उत्तरम्: बालः प्रभाते क्रीडितुम् अगच्छत्।

(ख) बालस्य मित्राणि किमर्थं त्वरमाणा अभवन्?
उत्तरम्: बालस्य मित्राणि क्रीडनार्थं त्वरमाणा अभवन्।

(ग) मधुकरः बालकस्य आह्वानं केन कारणेन तिरस्कृतवान्?
उत्तरम्: मधुकरः बालकस्य आह्वानं मधुसंग्रहस्य व्यग्रतायाः कारणेन तिरस्कृतवान्।

(घ) बालकः कीदृशं चटकम् अपश्यत्?
उत्तरम्: बालकः नीडरचनायां व्यग्रं चटकम् अपश्यत्।

(ङ) बालकः चटकाय क्रीडनार्थं कीदृशं लोभं दत्तवान्?
उत्तरम्: बालकः चटकाय क्रीडनार्थं स्वादून् भक्ष्यकवलान् लोभं दत्तवान्।

(च) खिन्नः बालकः श्वानं किम् अकथयत्?
उत्तरम्: खिन्नः बालकः श्वानं क्रीडनार्थं संनादति इति अकथयत्।

(छ) भग्नमनोरथः बालः किम् अचिन्तयत्?
उत्तरम्: भग्नमनोरथः बालः सर्वं परिश्रमेणैव सिद्धति इति अचिन्तयत्।
3. निम्नलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं हिन्दीभाषया लिखत –
यो मां पुत्रप्रीत्या पोषयति स्वामिनो गृहे तस्य।
रक्षानियोगकरणान्न मया भ्रष्टव्यमीषदपि॥
हिन्दी में भावार्थ:
इस श्लोक में कुत्ता अपनी निष्ठा और कर्तव्यनिष्ठा को व्यक्त करता है। वह कहता है कि जो स्वामी उसे पुत्र के समान प्रेम से पालता है, उसके प्रति वह अपनी रक्षा और सेवा के कर्तव्य में जरा भी चूक नहीं करेगा। यह श्लोक कर्तव्य और वफादारी के महत्व को दर्शाता है।
4. “भ्रान्तो बालः” इति कथायाः सारांशं हिन्दीभाषया लिखत –
हिन्दी में सारांश:
“भ्रान्तो बालः” कथा एक बालक की कहानी है, जो प्रभात में अपने मित्रों के साथ खेलने जाता है। वह उद्यान में मधु संग्रह में व्यस्त भँवरे को देखता है और उसे खेलने के लिए बुलाता है, पर भँवरा अपनी व्यस्तता के कारण मना कर देता है। फिर बालक चटक को घोंसला बनाते देखता है और उसे स्वादिष्ट भोजन का लालच देता है, पर चटक भी अपने कार्य में व्यस्त रहता है। निराश होकर बालक एक भागते हुए कुत्ते से खेलने का अनुरोध करता है, पर कुत्ता भी अपने स्वामी की रक्षा के कर्तव्य के कारण मना कर देता है। अंत में, निराश और भग्नमनोरथ बालक यह समझता है कि परिश्रम और कर्तव्यनिष्ठा ही जीवन में सफलता और सिद्धि के आधार हैं। यह कथा परिश्रम, कर्तव्य और आत्मानुशासन का महत्व सिखाती है।
5. स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –
(क) स्वादूनि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामि।
प्रश्नः: कीदृशानि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामि?

(ख) चटकः स्वकर्मणि व्यग्रः आसीत्?
प्रश्नः: चटकः कस्मिन् व्यग्रः आसीत्?

(ग) कुक्कुरः मानुषाणां मित्रम् अस्ति।
प्रश्नः: कुक्कुरः केषां मित्रम् अस्ति?

(घ) स महतीं वैदुषीं लब्धवान्।
प्रश्नः: स कीदृशीं वैदुषीं लब्धवान्?

(ङ) रक्षानियोगकरणात् मया न भ्रष्टव्यम् इति।
प्रश्नः: कस्मात् मया न भ्रष्टव्यम् इति?
6. “एतेभ्यः नमः” इति उदाहरणमनुसृत्य नमः इत्यस्य योगे चतुर्थी विभक्तेः प्रयोगं कृत्वा पञ्चवाक्यानि रचयत –
उत्तरम्:
गुरवे नमः। (गुरु को नमस्कार।)
मित्राय नमः। (मित्र को नमस्कार।)
मधुकराय नमः। (भँवरे को नमस्कार।)
चटकाय नमः। (चटक को नमस्कार।)
कुक्कुराय नमः। (कुत्ते को नमस्कार।)
7. ‘क’ स्तम्भे समस्तपदानि ‘ख’ स्तम्भे च तेषां विग्रहवाक्यानि दत्तानि तानि यथासमक्षं लिखत –
‘क’ स्तम्भः (समस्तपदम्) ‘ख’ स्तम्भः (विग्रहवाक्यम्)
दृष्टिपथम् दृष्टेः पन्था
पुस्तकदासाः पुस्तकानां दासाः
विद्याव्यसनी विद्यायाः व्यसनी
पुष्पोद्यानम् पुष्पाणाम् उद्यानम्
(अ) अधोलिखितेषु पदयुग्मेषु एकं विशेष्यपदम् अपरञ्च विशेषणपदम्। विशेषणपदम् विशेष्यपदं च पृथक्-पृथक् चित्वा लिखत –
पदयुग्म विशेषणम् विशेष्यम्
खिन्नः बालः खिन्नः (उदास) बालः (बालक)
पलायमानं श्वानम् पलायमानम् (भागता हुआ) श्वानम् (कुत्ता)
प्रीतः बालकः प्रीतः (प्रसन्न) बालकः (बालक)
स्वादून् भक्ष्यकवलान् स्वादून् (स्वादिष्ट) भक्ष्यकवलान् (भोजन के टुकड़े)
त्वरमाणाः वयस्याः त्वरमाणाः (जल्दी में) वयस्याः (मित्र)

📄 PDF डाउनलोड

इस अध्याय के सभी समाधानों को PDF में डाउनलोड करें।

Download PDF