Back to Class 9 Sanskrit
कक्षा 9 संस्कृत – शेमुषी भाग 1

📖 अध्याय 6: लौहतुला

NCERT समाधान - सभी प्रश्नों के हल संस्कृत में। CBSE और RBSE बोर्ड के लिए।

स्रोत: पञ्चतन्त्र

अभ्यासः (प्रश्न-उत्तर)

1. एकपदेन उत्तरं लिखत –
(क) वणिक्पुत्रस्य किं नाम आसीत्?
उत्तरम्: जीर्णधनः

(ख) तुला कैः भक्षिता आसीत्?
उत्तरम्: मूषकैः

(ग) तुला कीदृशी आसीत्?
उत्तरम्: लौहघटिता

(घ) पुत्रः केन हृतः इति जीर्णधनः वदति?
उत्तरम्: श्येनेन

(ङ) विवदमानौ तौ द्वावपि कुत्र गतौ?
उत्तरम्: राजकुलम्
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –
(क) देशान्तरं गन्तुमिच्छन् वणिक्पुत्रः किं व्यचिन्तयत्?
उत्तरम्: देशान्तरं गन्तुमिच्छन् वणिक्पुत्रः व्यचिन्तयत् – “यत्र स्ववीर्यतः भोगाः भुक्ताः तस्मिन् स्थाने विभवहीनः वसेत् सः पुरुषाधमः।”

(ख) स्वतुला याचमानं जीर्णधनं श्रेष्ठी किम् अकथयत्?
उत्तरम्: श्रेष्ठी अकथयत् – “भोः! त्वदीया तुला मूषकैः भक्षिता” इति।

(ग) जीर्णधनः गिरिगुहाद्वारं कया आच्छाद्य गृहमागतः?
उत्तरम्: जीर्णधनः गिरिगुहाद्वारं बहुच्छिलया आच्छाद्य गृहमागतः।

(घ) स्नानानन्तरं पुत्रविषये पृष्टः वणिक्पुत्रः श्रेष्ठिनं किम् उवाच?
उत्तरम्: वणिक्पुत्रः उवाच – “नदीतटात् सः बालः श्येनेन हृतः” इति।

(ङ) धर्माधिकारिभिः जीर्णधनश्रेष्ठिनौ कथं सन्तोषितौ?
उत्तरम्: धर्माधिकारिभिः जीर्णधनश्रेष्ठिनौ परस्परं संबोध्य तुला–शिशु–प्रदानेन सन्तोषितौ।
3. स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –
(क) जीर्णधनः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्।
प्रश्नः: कः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्?

(ख) श्रेष्ठिनः शिशुः स्नानोपकरणमादाय अभ्यागतेन सह प्रस्थितः।
प्रश्नः: श्रेष्ठिनः शिशुः स्नानोपकरणमादाय केन सह प्रस्थितः?

(ग) वणिक् गिरिगुहां बृहच्छिलया आच्छादितवान्।
प्रश्नः: वणिक् गिरिगुहां केन आच्छादितवान्?

(घ) सभ्यैः तौ परस्परं संबोध्य तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ।
प्रश्नः: सभ्यैः तौ परस्परं संबोध्य कथं सन्तोषितौ?
4. अधोलिखितानां श्लोकानाम् अपूर्णोऽन्वयः प्रदत्तः, पाठमाधृत्य तं पूरयत –
(क) यत्र देशे अथवा स्थाने स्ववीर्यतः भोगाः भुक्ताः —————————
उत्तरम्: यत्र देशे अथवा स्थाने स्ववीर्यतः भोगाः भुक्ताः। तस्मिन् विभवहीनो यो वसेत् स पुरुषाधमः।
हिन्दी अनुवाद: जिस देश या स्थान में अपने परिश्रम से सुख (भोग) भोगे जा चुके हों, उस स्थान पर जो व्यक्ति धनहीन होकर रहता है, वह मनुष्यों में अधम (नीच) कहलाता है।

(ख) राजन् ! यत्र लौहसहस्त्रस्य तुलां मूषकाः खादन्ति —————————-
उत्तरम्: राजन् ! यत्र लौहसहस्त्रस्य तुलां मूषकाः खादन्ति। तत्र श्येनो बालकं हरेच्छ्येनो नात्र संशयः।
हिन्दी अनुवाद: हे राजन्! जहाँ लोहे की हजारों तुलाएँ (तराजू) चूहे खा जाते हैं, वहाँ बाज बालक को उठा ले जाए — इसमें कोई संदेह नहीं है।
5. तत्पदं रेखाङ्कितं कुरुत यत्र –
(क) ल्यप् प्रत्ययः नास्ति – विहस्य, लौहसहस्रस्य, संबोध्य, आदाय
उत्तरम्: लौहसहस्रस्य
व्याख्या: विहस्य (वि + हस् + ल्यप्) → ल्यप् प्रत्यय है। संबोध्य (सम् + बुध् + ल्यप्) → ल्यप् प्रत्यय है। आदाय (आ + दा + ल्यप्) → ल्यप् प्रत्यय है। लौहसहस्रस्य में प्रत्यय नहीं, यह एक षष्ठी विभक्ति का रूप है।

(ख) यत्र द्वितीया विभक्तिः नास्ति – श्रेष्ठिनम्, स्नानोपकरणम्, सत्त्वरम्, कार्यकारणम्
उत्तरम्: कार्यकारणम्
व्याख्या: श्रेष्ठिनम् → द्वितीया एकवचन। स्नानोपकरणम् → द्वितीया एकवचन। सत्त्वरम् → द्वितीया एकवचन। कार्यकारणम् → यह समास (कार्य और कारण) है, न कि द्वितीया विभक्ति।

(ग) यत्र षष्ठी विभक्तिः नास्ति – पश्यतः, स्ववीर्यतः, श्रेष्ठिनः, सभ्यानाम्
उत्तरम्: स्ववीर्यतः
व्याख्या: पश्यतः → षष्ठी एकवचन। श्रेष्ठिनः → षष्ठी एकवचन। सभ्यानाम् → षष्ठी बहुवचन। स्ववीर्यतः → “अपने पराक्रम से” — यह अभ्यादानार्थक (पंचमी विभक्ति) है, षष्ठी नहीं।
6. सन्धिना सन्धिविच्छेदेन वा रिक्तस्थानानि पूरयत –
(क) श्रेष्ठ्याह = श्रेष्ठी + आह
(ख) द्वावपि = द्वौ + अपि
(ग) पुरुषोपार्जिता = पुरुष + उपार्जिता
(घ) यथेच्छया = यथा + इच्छया
(ङ) स्नानोपकरणम् = स्नान + उपकरणम्
(च) स्नानार्थम् = स्नान + अर्थम्
7. समस्तपदं विग्रहं वा लिखत –
विग्रहः समस्तपदम् हिन्दी अर्थ
स्नानस्य उपकरणम् स्नानोपकरणम् स्नान का उपकरण
गिरेः गुहायाम् गिरिगुहायाम् पर्वत की गुफा में
धर्मस्य अधिकारी धर्माधिकारी धर्म का अधिकारी / न्यायाधीश
विभवेन हीनाः विभवहीनाः धनहीन / संपत्ति विहीन
(अ) यथापेक्षम् अधोलिखितानां शब्दानां सहायतया “लौहतुला” इति कथायाः सारांशं संस्कृतभाषया लिखत –
वणिक्पुत्रः, स्नानार्थम्, लौहतुला, अयाचत्, वृत्तान्तं, ज्ञात्वा, श्रेष्ठिनं, प्रत्यागतः, गतः, प्रदानम्
संस्कृत सारांश:
वणिक्पुत्रः जीर्णधनः देशान्तरात् प्रत्यागतः श्रेष्ठिनं लौहतुला अयाचत्। श्रेष्ठी तुलां मूषकभक्षिताम् उक्त्वा न ददौ। जीर्णधनः स्नानार्थं श्रेष्ठिनः पुत्रं गिरिगुहायां स्थापयित्वा तस्य द्वारं बृहच्छिलया आच्छाद्य प्रत्यागतः। श्रेष्ठी पुत्रविषये पृष्टः जीर्णधनः अवदत् – “श्येनेन हृतः।” उभौ विवदमानौ राजकुलं गतौ। धर्माधिकारिभिः तुला-शिशु-प्रदानेन तौ सन्तोषितौ।

हिन्दी सारांश: व्यापारी पुत्र जीर्णधन विदेश से लौटकर श्रेष्ठी से अपनी लौहतुला माँगता है। श्रेष्ठी चूहों द्वारा खाई गई बताकर मना कर देता है। जीर्णधन स्नान के बहाने श्रेष्ठी के पुत्र को गुफा में रखकर द्वार बड़ी चट्टान से ढककर लौट आता है। श्रेष्ठी पुत्र के विषय में पूछने पर जीर्णधन कहता है—बाज उठा ले गया। दोनों राजदरबार जाते हैं। न्यायाधीश द्वारा तुला और बालक लौटाकर दोनों को संतुष्ट किया जाता है।

📄 PDF डाउनलोड

इस अध्याय के सभी समाधानों को PDF में डाउनलोड करें।

Download PDF