📖 अध्याय 7: सिकतासेतुः

(क) कः बाल्ये विद्यां न अधीतवान्?
उत्तरम्: तपोदत्तः

(ख) तपोदत्तः कया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तः अस्ति?
उत्तरम्: तपश्चर्यया

(ग) मकरालये कः शिलाभिः सेतुं बबन्ध?
उत्तरम्: रामः

(घ) मार्गभ्रान्तः सन्ध्यां कुत्र उपैति?
उत्तरम्: गृहम्

(ङ) पुरुषः सिकताभिः किं करोति?
उत्तरम्: सेतुनिर्माणम्

(क) अनधीतः तपोदत्तः कैः गर्हितोऽभवत्?
उत्तरम्: अनधीतः तपोदत्तः कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितोऽभवत्।

(ख) तपोदत्तः केन प्रकारेण विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्?
उत्तरम्: तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्।

(ग) तपोदत्तः पुरुषस्य कां चेष्टां दृष्ट्वा अहसत्?
उत्तरम्: तपोदत्तः पुरुषं सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासं कुर्वाणं दृष्ट्वा अहसत्।

(घ) तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयासः कीदृशः कथितः?
उत्तरम्: तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयासः सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासवत् व्यर्थः कथितः।

(ङ) अन्ते तपोदत्तः विद्याग्रहणाय कुत्र गतः?
उत्तरम्: अन्ते तपोदत्तः विद्याग्रहणाय गुरुकुलं गतः।

(क) निःश्वस्य, चिन्तय, विमृश्य, उपेत्य।
उत्तरम्: चिन्तय
व्याख्या: निःश्वस्य, विमृश्य, उपेत्य — ये सभी क्त्वा/ल्यप् प्रत्ययान्त अव्यय हैं। चिन्तय लोट् लकार का मध्यमपुरुष एकवचन रूप है।

(ख) विश्वसिमि, पश्यामि, करिष्यामि, अभिलाषामि।
उत्तरम्: करिष्यामि
व्याख्या: विश्वसिमि, पश्यामि, अभिलाषामि — ये सभी वर्तमान काल (लट् लकार) के रूप हैं। करिष्यामि भविष्यत् काल (लृट् लकार) का रूप है।

(ग) तपोभिः, दुर्बुद्धिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः।
उत्तरम्: दुर्बुद्धिः
व्याख्या: तपोभिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः — ये सभी तृतीया विभक्ति बहुवचन के रूप हैं। दुर्बुद्धिः प्रथमा विभक्ति एकवचन का रूप है।

(i) अलमलं तव श्रमेण।
उत्तरम्: पुरुषाय (सिकतासेतुनिर्माणप्रयासं कुर्वते पुरुषाय)

(ii) न अहं सोपानमार्गेण अट्टमधिरोद्धुं विश्वसिमि।
उत्तरम्: पुरुषाय (स्वयम्)

(iii) चिन्तितं भवता न वा।
उत्तरम्: तपोदत्ताय

(iv) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीयः।
उत्तरम्: तपोदत्ताय (स्वयम्)

(v) भवद्भिः उन्मीलितं मे नयनयुगलम्।
उत्तरम्: भवद्भिः → पुरुषाय; मे → तपोदत्ताय

कथनानि	कः	कम्
(i) हा विधे! किमिदं मया कृतम्?	तपोदत्तः	स्वयम् (आत्मगतम्)
(ii) भो महाशय! किमिदं विधीयते।	तपोदत्तः	पुरुषम्
(iii) भोस्तपस्विन्! कथं माम् उपरुणत्सि।	पुरुषः	तपोदत्तम्
(iv) सिकताः जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्?	तपोदत्तः	पुरुषम्
(v) नाहं जाने कोऽस्ति भवान्?	तपोदत्तः	पुरुषम्

(क) तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति।
प्रश्नः: तपोदत्तः केन विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति?

(ख) तपोदत्तः कुटुम्बिभिः मित्रैः गर्हितः अभवत्।
प्रश्नः: तपोदत्तः कैः गर्हितः अभवत्?

(ग) पुरुषः नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते।
प्रश्नः: पुरुषः कस्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते?

(घ) तपोदत्तः अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति।
प्रश्नः: तपोदत्तः किं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति?

(ङ) तपोदत्तः विद्याध्ययनाय गुरुकुलम् अगच्छत्।
प्रश्नः: तपोदत्तः विद्याध्ययनाय कुत्र अगच्छत्?

(च) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासः करणीयः।
प्रश्नः: कुत्र गत्वैव विद्याभ्यासः करणीयः?

(क) अक्षराणां ज्ञानम् → अक्षरज्ञानम्
(ख) सिकतायाः सेतुः → सिकतासेतुः
(ग) पितुः चरणैः → पितृचरणैः
(घ) गुरोः गृहम् → गुरुगृहम्
(ङ) विद्यायाः अभ्यासः → विद्याभ्यासः

(क) जलप्रवाहे → जलस्य प्रवाहे
(ख) तपश्चर्यया → तपसः चर्यया
(ग) जलोच्छलनध्वनिः → जलस्य उच्छलनस्य ध्वनिः
(घ) सेतुनिर्माणप्रयासः → सेतोः निर्माणस्य प्रयासः

(क) यथा— अलं चिन्तया। ('अलम्' योगे तृतीया)
(i) अलं भयेन। (भय)
(ii) अलं कोलाहलेन। (कोलाहल)

(ख) यथा— माम् अनु स गच्छति। ('अनु' योगे द्वितीया)
(i) गृहम् अनु सः गच्छति। (गृह)
(ii) पर्वतम् अनु सः गच्छति। (पर्वत)

(ग) यथा— अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यं प्राप्तुमभिलषसि। ('विना' योगे द्वितीया)
(i) परिश्रमं विना सफलता न लभ्यते। (परिश्रम)
(ii) अभ्यासं विना विद्या न लभ्यते। (अभ्यास)

(घ) यथा— सन्ध्या यावत् गृहमुपैति। ('यावत्' योगे द्वितीया)
(i) मासं यावत् सः तत्र वसति। (मास)
(ii) वर्षं यावत् सः तत्र वसति। (वर्ष)