📖 अध्याय 9: पर्यावरणम्

(क) मानवः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
उत्तरम्: पर्यावरणकुक्षौ

(ख) सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलभ्यते स्म?
उत्तरम्: वने

(ग) आर्षवचनं किमस्ति?
उत्तरम्: धर्मो रक्षति रक्षितः

(घ) पर्यावरणमपि कस्य अङ्गमिति ऋषयः प्रतिपादितवन्तः?
उत्तरम्: धर्मस्य

(ङ) लोकरक्षा कया सम्भवति?
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया

(च) अजातशिशुः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
उत्तरम्: मातृगर्भे

(छ) प्रकृतिः केषां संरक्षणाय यतते?
उत्तरम्: समेषां प्राणिनाम्

(क) प्रकृतेः प्रमुखतत्त्वानि कानि सन्ति?
उत्तरम्: पृथिवी, जलम्, तेजः, वायुः, आकाशः च प्रकृतेः प्रमुखतत्त्वानि सन्ति।

(ख) स्वार्थान्धः मानवः किं करोति?
उत्तरम्: स्वार्थान्धः मानवः पर्यावरणं नाशयति। सः यन्त्रागाराणां विषाक्तं जलं नद्यां निपातयति, वनवृक्षान् निर्विवेकं छिनत्ति च।

(ग) पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति?
उत्तरम्: पर्यावरणे विकृते जाते विविधाः रोगाः भीषणसमस्याश्च सम्भवन्ति।

(घ) अस्माभिः पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया?
उत्तरम्: अस्माभिः वृक्षारोपणं, तेषां संरक्षणम्, जलशुचिताकरणम्, ऊर्जायाः संरक्षणम्, उद्यान-तडागादीनां शुचितापूर्वकं पर्यावरणसंरक्षणार्थं प्रयत्नः करणीयः।

(ङ) लोकरक्षा कथं सम्भवति?
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति।

(च) परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?
उत्तरम्: परिष्कृतं प्रदूषणरहितं च पर्यावरणम् अस्मभ्यं सांसारिकं जीवनसुखं, सद्विचारं, सत्यसङ्कल्पं माङ्गलिकसामग्रीञ्च प्रददाति।

(क) वनवृक्षाः निर्विवेकं छिद्यन्ते।
प्रश्नः: के निर्विवेकं छिद्यन्ते?

(ख) वृक्षकर्तनात् शुद्धवायुः न प्राप्यते।
प्रश्नः: कस्मात् शुद्धवायुः न प्राप्यते?

(ग) प्रकृतिः जीवनसुखं प्रददाति।
प्रश्नः: का जीवनसुखं प्रददाति?

(घ) अजातशिशुः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति।
प्रश्नः: कः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति?

(ङ) पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।
प्रश्नः: पर्यावरणरक्षणं कस्य अङ्गम् अस्ति?

(क) यथा— जले चरन्ति इति → जलचराः
स्थले चरन्ति इति → स्थलचराः
निशायां चरन्ति इति → निशाचराः
व्योम्नि चरन्ति इति → व्योमचराः
गिरौ चरन्ति इति → गिरिचराः
भूमौ चरन्ति इति → भूचराः

(ख) यथा— न पेयम् इति → अपेयम्
न वृष्टिः इति → अवृष्टिः
न सुखम् इति → असुखम्
न भावः इति → अभावः
न पूर्णः इति → अपूर्णः

(iii) निवसन्ति = नि + वस् + शतृ
(iv) समुपहरन्ति = सम् + उप + हृ + शतृ
(v) वितरन्ति = वि + तृ + शतृ
(vi) प्रयच्छन्ति = प्र + यम् + शतृ
(vii) उपगता = उप + गम् + क्त
(viii) प्रतिभाति = प्रति + भा + लट्

(i) पत्रपुष्पे → पत्रे पुष्पे च
(ii) लतावृक्षौ → लता वृक्षौ च
(iii) पशुपक्षिणौ → पशुः पक्षी च
(iv) कीटपतङ्गौ → कीटः पतङ्गः च

(क) विद्यालयप्राङ्गणे स्थितस्य उद्यानस्य वृक्षाः पादपाश्च कथं सुरक्षिताः स्युः तदर्थं प्रयत्नः करणीयः इति सप्तवाक्येषु लिखत।

उत्तरम्:
१. विद्यालयप्राङ्गणे वृक्षाणां पादपानां च संरक्षणाय जलसेचनं नियमितरूपेण करणीयम्।
२. तेषां परितः जालिका निर्मातव्या येन पशवः तान् न हिंसयेयुः।
३. शुष्कपर्णानां कर्तनं समये समये करणीयम्।
४. वृक्षाणां रोगाणां निवारणाय औषधानां प्रयोगः करणीयः।
५. छात्राः प्रतिदिनं तेषां देखभालं कुर्युः।
६. नवीनवृक्षाणाम् आरोपणं प्रतिवर्षं करणीयम्।
७. सर्वे मिलित्वा पर्यावरणसंरक्षणस्य प्रतिज्ञां कुर्युः।

(ख) अभिभावकस्य शिक्षकस्य वा सहयोगेन एकस्य वृक्षस्य आरोपणं करणीयम्। (यदि स्थानम् अस्ति।) तर्हि विद्यालय-प्राङ्गणे, नास्ति चेत् स्वस्मिन् प्रतिवेशे, गृहे वा।) कृतं सर्वं दैनन्दिन्यां लिखित्वा शिक्षकं दर्शयत।

नोट: यह विद्यार्थी का व्यक्तिगत कार्य है — अपने अनुभव के अनुसार लिखें।